Sunday, 30 October 2011




Με τον Αξιώτη στα Χνάρια της Γέρας

Κάθε κατοικημένη περιοχή, ακόμα και το μικρότερο χωριό ή οικισμός, έχει τη δική του ιστορία, μας λένε οι ιστορικοί και οι ερευνητές. Πολλά στοιχεία που τα προσπερνάμε καθημερινά, υποτιμώντας τα, είναι σημαντικά αν συνταιριαστούν μαζί με άλλα. Είναι η ιστορική συνέχεια του τόπου. Οι ψηφίδες ενός μωσαϊκού που δείχνουν την τοπική Ιστορία μιας περιοχής.
Στην περιοχή μας, τη Γέρα, με τα έξι χωριά, τους οικισμούς, τον κόλπο και τη μεγάλη γεωγραφική έκταση έχουν αφήσει έντονα τα χνάρια τους οι προπάτορες μας κι ο χρόνος. Αυτά ακολούθησε ο συντοπίτης μας συγγραφέας Μάκης Αξιώτης. Περπάτησε βήμα βήμα, συγκέντρωσε το υλικό, το ταξινόμησε, το επεξεργάστηκε και το έδωσε σε μας με το βιβλίο του Στα χνάρια τα παλιά. Η έκδοσή του έγινε το 1987, από τον Παγγεραγωτικό Πολιτιστικό Σύλλογο της Αθήνας. Η δραστηριότητα αυτή του συλλόγου ήταν μια σημαντική πολιτιστική πράξη, αρκετά πριν υπάρξουν οι γνωστές χορηγίες.
Το βιβλίο χωρίζεται σε τέσσερις ενότητες. α) Ο Κόλπος, β) Δυτική παραλία, γ) Βόρεια παραλία, δ) Ανατολική παραλία. Στο Παράρτημα γίνεται αναφορά στο Αρχαίο οχυρό των Λουτρών, στη Μάνα της Γέρας, στο Καστρί στα Μέτια και στο Παλιόκαστρο Γέρας. Ο συγγραφέας μάς παρουσιάζει ότι έχει ανακαλύψει για το κάθε χωριό, οικισμό και αγροτική περιοχή. Η περιγραφή του είναι αναλυτική, με λεπτομέρειες και ακριβής. Δεν αρκείται στα χωριά της Γέρας αλλά επεκτείνεται και σε όλα τα γειτονικά, της δυτικής και ανατολικής πλευράς. Την έρευνά του αυτή, καθώς είναι γνωστό, την επέκτεινε στη συνέχεια σε όλο το νησί της Λέσβου.
Όπως γράφει, ζωντανά, τις περιγραφές του νιώθεις πως βρίσκεσαι δίπλα του, συνοδοιπόρος. Συναντάς σπασμένα αρχιτεκτονικά μέλη, γκρεμισμένα κάστρα, ναούς, λατομεία, όστρακα αγγείων, παλιά πατητήρια, επιγραφές κι ότι άλλο κατάγραψε ο Αξιώτης. Το σημαντικό συνοδευτικό υλικό του βιβλίου είναι τα σχέδια και οι χάρτες, σχεδιασμένα από τον ίδιο.  
 Αυτό “το έργο προσφέρεται όχι μόνο ως σημαντική μάθηση του παρελθόντος του τόπου μας, αλλά και ως κείμενο νοσταλγικής αναπόλησης και λυρικής διάθεσης”, γράφει ο Τάκης Πανταζής στον πρόλογο του βιβλίου. Και ως τέτοιο ας το μελετάμε.
Το βιβλίο αυτό του Αξιώτη είναι το πρώτο του εξέδωσε. Τα επόμενα χρόνια ακολούθησαν αρκετά άλλα με οδοιπορικά, μελέτες, μονογραφίες και ποίηση.             
 Αριστείδης Καλάργαλης
    

Tuesday, 18 October 2011

Οι μαθήτριες του Κουντουρά






Μαθητής μου εμένα δεν είναι κείνος που αγαπά την ήρεμη και ακίνδυνη ζωή, τη στρωμένη με λουλούδια, αλλά εκείνος που μέσα του έχει ξυπνήσει η ανησυχία” γράφει ο Μίλτος Κουντουράς. Κι οι μαθήτριες του είχαν αυτά τα χαρακτηριστικά. Είναι οι μαθήτριες των τριών χρόνων, 1927 – 1930, κατά τα οποία ο Κουντουράς ήταν Διευθυντής στο Διδασκαλείο Θηλέων Θεσσαλονίκης. Γέμισαν την βόρεια Ελλάδα, κυρίως, με το πνεύμα και τις διδαχές του δασκάλου τους. Τέτοια πολύχρονη αγάπη και αφοσίωση δεν νομίζω να συναντάται συχνά.

Σχεδόν πενήντα χρόνια μετά, το 1976, συγγράφουν και εκδίδουν το βιβλίο Μίλτος Κουντουράς, Διδασκαλείο Θηλέων Θεσσαλονίκης 1927 – 1930. Το βιβλίο στηρίχτηκε στο “σχέδιο του βιβλίου του 'Ιερή Τριετία', που ετοίμαζε και δεν αξιώθηκε να ολοκληρώσει” μας πληροφορούν.

Δεν είναι ένα βιβλίο αναμνήσεων και καλών λόγων προς τον δάσκαλό τους. Είναι όλη η ζωή του Διδασκαλείου. Με αναλυτική δομή και περιεχόμενο. Με βασικό υλικό το αρχείο του Κουντουρά, αλλά και δικό τους, εκδόθηκε το βιβλίο. Ο αναγνώστης, και κυρίως ο εκπαιδευτικός, γνωρίζει πώς λειτουργούσε αυτό το σχολείο, ποιες ήταν οι παιδαγωγικές του αρχές, η συκοφάντηση και δίωξη του Δασκάλου τους.

Το σημαντικότερο είναι ότι το βιβλίο αυτό μπορεί να είναι ο παιδαγωγικός οδηγός του κάθε εκπαιδευτικού. Για οποιοδήποτε θέμα αντιμετωπίζει μπορεί να βρει απάντηση και βοήθεια. Για το βιβλίο και τη βιβλιοθήκη, τις εκδηλώσεις, τον σχολικό κήπο, τον αθλητισμό, τις εργασίες, τις εκδρομές, τις αμοιβές και τις τιμωρίες, τις ομάδες εργασίας κ. ά.

Προσωπικά ανέτρεξα πολλές φορές στις σελίδες του βιβλίου. Και η απλή εφαρμογή, έστω από αντιγραφή, θα φέρει αποτελέσματα. Το σημαντικότερο είναι ότι πολλά από τα περιεχόμενα των κεφαλαίων είναι ακόμα και σήμερα πρωτοπόρα και αξεπέραστα. Όπως οι ομαδικές εργασίες που εντάχθηκαν από φέτος στο πρόγραμμα του Λυκείου.

Οι μαθήτριες γράφουν ότι “σταθήκαμε πολύ τυχερές να ζήσουμε μια σχολική ζωή που δεν ήταν απλή φοίτηση”. Αυτό είναι το παιδαγωγικό μήνυμα: έζησαν μια σχολική ζωή κι όχι απλώς πήγαιναν στο σχολείο.

Αριστείδης Καλάργαλης

Thursday, 2 June 2011

Στρατής Γαβαλάς, ο ζωγράφος ποιητής



Ο Στρατής Γαβαλάς είναι γνωστός ως ζωγράφος. Γεννήθηκε στον Σκόπελο το 1887 και πέθανε στη Μυτιλήνη στις 26 Μαρτίου 1965. Σπούδασε ζωγραφική στη Σμύρνη κοντά στον αγιογράφο Ευστράτιο Ευστρατιάδη, στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας και στη Γερμανία. Στην Αθήνα είχε καθηγητή τον Λέσβιο ζωγράφο Γιώργο Ιακωβίδη.

Υπηρέτησε στο στρατό από το 1914 ως το 1919. Τα επόμενα χρόνια ζει στην Αίγυπτο μέχρι το 1924. Εκεί γνωρίζεται με τον Κωνσταντίνο Καβάφη. Μετά την επιστροφή του στη Μυτιλήνη διδάσκει εικαστικά στο Διδασκαλείο, ακολούθως στο Πρακτικό Λύκειο και μετέπειτα στο Β΄ Γυμνάσιο Αρρένων Μυτιλήνης.

Εκτός από τη ζωγραφική έγραψε και δημοσίευσε μερικά ποιήματα σε περιοδικά και εφημερίδες. Το πρώτο με τον τίτλο “ Πεζά τραγούδια” δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Χαραυγή τον Οκτώβριο του 1910, και το τελευταίο το “ Στη μάνα μου” στο Λεσβιακόν Ημερολόγιον του 1956. Ποίηματά του δημοσιεύθηκαν, εκτός των παραπάνω εντύπων, στις εφημερίδες Ο Μυτιληνιός και Ελεύθερος Λόγος, και στα περιοδικά Ο Φάρος της Αιγύπτου, Το Σαλόνι, Αιολικά Γράμματα. Συνολικά έχουν αποδελτιωθεί 28 ποιήματά του. Από αυτά τα 15 τα παρουσίασε ο Παναγιώτης Παρασκευαΐδης το 1983, στο Ανθολόγιο τριών Λεσβίων ποιητών. Και τα 13 ο Κώστας Μίσσιος στο Ανθολόγιο Λεσβίων Ποιητών το 1998 και στο βιβλίο Ποικίλα φιλολογικά της Μυτιλήνης το 2009.

Με τους στίχους νιώθεις μια συνομιλία που θέλει να κάνει, μ' ό,τι ορίζει ο τίτλος του ποιήματος, αλλά κι εκεί που σε οδηγεί με το περιεχόμενό του. Η πίκρα, η μοναξιά κι η αναπόληση υπάρχουν στα ποιήματα της παραμονής του στην Αίγυπτο. Ο πόνος για το χαμό της κόρης του γίνεται ποίημα. Αυτός συνταιριασμένος με κάποιο παράπονο υπάρχει και σ' άλλα ποιήματά του. Ταυτοχρόνως είναι γήινος και ερωτικός.

Ο λυρισμός του είναι έντονος, τόσο που αν και κάποιοι στίχοι είναι περιγραφικοί ή καταγραφής σε κάνει να το προσπερνάς και να σου μένει το ποιητικό τους στοιχείο. Μα δεν θα μπορούσε να γίνει κι αλλιώς. Πώς θα ήταν ζωγράφος και θα έγραφε στίχους;

Μυγδαλάνθια

Έγειρες το κεφάλι σου στη λευκή μου μυγδαλιά
Και τ' άνθη φτερουγίσανε σαν κουρασμένοι πόθοι

Κι άλλ΄ αποκούμπισαν στη γη ή σε ξανθιά μαλλιά

Κι άλλα τα πήρε μακρυά τ' αγέρι και τα κλώθει

Τα μυγδαλάνθια μοιάζετε, ω ταξιδεύτρες μου έννοιες,

Που άχαρα ξεψύχησαν σα στην ογρή της γης,

Κι αυτά που ταξιδεύσανε προς τις μαλαματένιες

Κορφούλες που τις χρύσουνε ο ήλιος μιας αυγής.

Ο Φάρος, τ.62, Σεπτ. 1921

Αρειστίδης Καλάργαλης

Sunday, 22 May 2011

Ο Θεόφιλος στο Σκόπελο Γέρας



Ο οικοδεσπότης με το γυιό του. 1928. Τοιχογραφία Γ. Αντίκα.



Το καφενεδάκι πριν κατεδαφισθεί του Γ.Αντίκα στην είσοδο προς το Σκόπελο

Ο Θεόφιλος στο Σκόπελο Γέρας - Της Σαπφώς Βογιατζή
Είναι νωπή η θύμηση, στα χωριά της Γέρας, ενός ιδιόρρυθμου ζωγράφου περιπλανώμενου πού φορώντας πάντα φουστανέλα και κάπα χειμώνα καλοκαίρι, ζωγράφιζε στους τοίχους.
Ζούσε μόνο για την τέχνη του και μ' αυτή προσπαθούσε να επιβιώσει ιστορώντας τα μεγαλεία της φυλής μας και πλουτίζοντας τα καφενεία και τα σπίτια των ανυποψίαστων χωρικών με αριστουργήματα σπάνιας αισθητικής αρτιότητας.
Αυτός λοιπόν ο πλανόδιος ταχυδακτυλουργός της Ιστορίας μας πού άρχισε από Καραϊσκάκη και κατέληξε σε Μεγαλέξανδρο, ολοκλήρωσε στους ασβεστωμένους τοίχους των λαϊκών καφενείων με καθαρά πλαστικά μέσα και με λυρισμό την αληθινή μορφή της Ελλάδας και αποδείχτηκε ομηρικός και βυζαντινός μαζί.
Ο Θεόφιλος Χατζημιχαήλ ήταν γιος του Γαβριήλ Χατζημιχαήλ και της Πηνελόπης. Γεννήθηκε στα 1868 στη Βαρειά. Ο παππούς του απ' τη μητέρα του ο Κωνσταντής Ζωγράφος ήταν αγιογράφος από τα Μοσχονήσια. Τα γράμματα του Θεόφιλου είναι λίγα. Ήταν ζερβοχέρης. Ζωγράφιζε από παιδί και κατά την ώρα του μαθήματος.

Στις προσπάθειες του πατέρα του να τον κάνει χτίστη ή τσαγκάρη αντιστέκεται αποτελεσματικά. Δεκάξι περίπου χρονών χάνεται απ' τη Μυτιλήνη. Στα 1884 ο Θεόφιλος το σκάζει για τη Σμύρνη. Το 1885 πήγε σ' ένα τσιφλίκι φύλακας και κάθισε στα προξενείο της Σμύρνης καβάσης, ο ίδιος στα 1899 υπογράφει "Θεόφιλος ζωγράφος και άλλοτε οπλαρχηγός και θυροφύλα". Κατοικεί στη συνοικία του Αγ. Δημητρίου. Ζει καλά κερδίζει αρκετά χρήματα απ' τη ζωγραφική του αλλά του τα κλέβουν. Ντυμένος Μεγαλέξανδρος Οργανώνει ψευτομάχες και παρελάσεις στους δρόμους συνήθεια
πού την κρατά ως το τέλος της ζωής του. Ο ίδιος καυχιέται ότι υπερασπίζοντας τη ζωή του Έλληνα προξένου σκότωσε ένα Τούρκο μπέη και φεύγει απ' τη Σμύρνη.
Κατά το 1909 μένει στο Βόλο και στα περίχωρα. Ζωγραφίζει πάνω σε κάθε επιφάνεια πού του προσφέρεται, ή αμοιβή του είναι ελάχιστη. Για να ζήσει κόβει ξύλα, κάνει το σοβατζή και το χαμάλη. Στα 1910-12 τοιχογραφεί το σπίτι του Γιάννη Κοντού. Σ' αυτή την εποχή πρέπει να τοποθετηθεί και ή αισθηματική ιστορία με τη θιασάρχαινα Βικτώρια.

Στη Θεσσαλία θα δείξει τα πρώτα δείγματα της ζωγραφικής του ιδιοφυΐας. Τα έργα του της Θεσσαλίας όταν συγκριθούν με τα κατοπινά του της Μυτιλήνης δείχνουν μια πίκρα και μια ευγενική συγκράτηση πού μοιάζουν να τον οδηγούν σε μια ψυχρότατα. Οι στεναχώριες πού θα περάσει εκεί τον σπρώχνουν στο κλείσιμο στον εαυτό του στην αγάπη της μοναξιάς στην απόλυτη αυτοσυγκέντρωση. Απ' αυτήν την αυτοσυγκέντρωση θα βγουν πολλά έργα του ποτισμένα μ' ένα θερμό αίσθημα.
Οι φάρσες και τα χωρατά πού του κάνουν οι Βολιώτες δεν δημιουργούν ιδανικό κλίμα για τον αλαφροΐσκιωτο ζωγράφο και τον αναγκάζουν να φύγει πληγωμένος στο σώμα και στη ψυχή.

H γιορτή του κρασιού στα κτήματα του Α. Καμπά. Τοιχογραφία που υπήρχε στο σπίτι του Γ.Αντίκα

Στην Μυτιλήνη τον περιποιείται ο αδελφός του ο Σταύρος πολύ καιρό στην οδό Κολυμπάρας. Θα ζωγραφίσει ο Θεόφιλος τους τοίχους του σπιτιού. Αυτό το σπίτι θα καεί. Ζωγραφίζει και άλλες τοιχογραφίες στο σπίτι της Βαρείας.
Όλα αυτά όμως θα καταστραφούν από τους συγγενείς του γιατί αυτοί δεν υπολογίζουν ούτε τα έργα του και θεωρούν τον Θεόφιλο χαμένο άνθρωπο. Γιατί ή οικογένεια στην οποία ανήκει ένας ζωγράφος, είναι κάτι για το οποίο ο Ίδιος δεν ευθύνεται. Πολλές φορές ή ζωγραφική αρχίζει να παίρνει μια παράξενη λάμψη πού δεν είναι εύκολο να προσδιορίσεις από που προέρχεται. Απ' τον ίδιο τον άνθρωπο βέβαια απ' την πραγματικότητα.
Ο Θεόφιλος ήταν βραδύγλωσσος. Και οι Μυτιληνιοί και οι Βολιώτες τον θεωρούσαν πρόσωπο κατάλληλο για πειράγματα. Εύκολο μέσο παρηγοριάς στην ρουτίνα της κοπιαστικής ζωής τους.

Σαπφώ και Αλκαίος 1928. Τοιχογραφία Γ. Αντίκα.

Στον ώμο του είχε κρεμασμένο ένα τροβά και μια σημαία βυζαντινή με αετό. Στο ζωνάρι της φουστανέλλας του είχε τα σύνεργα της ζωγραφικής του. Τα μαλλιά του μακριά τα έδενε κότσο.
Δούλευε καθισμένος καταγής. Δεν πήγαινε σε καφενεία ούτε σε διασκεδάσεις, δεν έπινε ούτε κάπνιζε όπως θυμούνται. Ήταν πράος και δεν βλασφημούσε ποτέ.

Ζωγράφισε πολλές εικόνες και τα πάθη του Χρίστου πού ανήκει στο Μουσείο Θεοφίλου της Βαρείας.
Σημαντική γνωριμία για το Θεόφιλο θα είναι ή συνάντηση του με τον Στρατή Ελευθεριάδη που ήταν εγκαταστημένος στο Παρίσι από πολύ νέος. Ο Ε. Teriade ο φίλος του Ματίς του Μπράκ του Πικάσσο, αυτός πού χρωστά πολλά ή εποχή μας για την σωστή τοποθέτηση των μεγάλων αυτών μορφών του αιώνα μας.


Όταν θα του μιλήσει ο Τεριάντ για μια δόξα στο Παρίσι θάναι κάτι πρωτόγνωρο για τον Θεόφιλο.
Το 1929. Ο Τεριάντ θα αγοράσει μερικά έργα του, θα του δώσει όμως τα μέσα να ζει και όσα υλικά χρειαζόταν να ζωγραφίζει. Τα έργα πού πήρε ο Τεριάντ δεν ήταν δώρο πού ο Θεόφιλος χάριζε σ' αυτόν πού τον βοήθησε. Ήταν ένα αντάλλαγμα μια αναγνώριση. Η παραγγελία αυτή του δόθηκε λίγα χρόνια πριν απ' το θάνατό του και την εξετέλεσε με επιτυχία.
Θα κάνει με τα έργα του μια ανακεφαλαίωση της
ζωγραφικής του γνώσης και της θεματογραφίας του. Θα ξεκαθαρίσει τα ζωγραφικά του συμπεράσματα.

Στο Σκόπελο έξω απ' το χωριό στη διακλάδωση του δρόμου προς το Πλωμάρι οικία Γ.Μ. Αντίκα, στο ΒΑ δωμάτιο του ισογείου άλλοτε καφενείο, είναι ζωγραφισμένοι και οι τέσσερις τοίχοι στο ταβάνι ήλιος. Από αριστερά: Κυνήγι - Γλάστρα - Άλωσις της Κωνσταντινουπόλεως -Σαπφώ και Αλκαίος - Γλάστρα - Εργοστάσιον Ανδρέα Καμπά - Λαγός - Μυτιληνιός ναργιλετζής - Αλαμάνα. (Οι καλύτερα διατηρημένες τοιχογραφίες). Ειδικά ή σύνθεση με τη Σαπφώ και τον Αλκαίο με την απίστευτη φινέτσα του χρώματος της, είναι όχι μόνο η καλύτερη διακόσμηση πού έχει κάνει ο Θεόφιλος, αλλά απ' τις πιο όμορφες τοιχογραφικές διακοσμήσεις πού έχουν γίνει. Καταπληκτική λεπτότητα και δροσιά στα χρώματα.
Στο Σκόπελο πάλι στη Λέσχη ιδιοκτησία Π. Γιαννίκου πρώην καφενείο Π. Κουρκουρή έζησε 20 μέρες ο Θεόφιλος και θα ζωγραφίσει τοιχογραφία 2 Χ 3 μ. Τοποθετήσεις στρατευμάτων Οδυσσέας Ανδρούτσος χάνι της Γραβιάς. Κάηκε μετά τα καφενείο. Πιθανόν να υπάρχει στον ένα τοίχο κάτω απ' τον ασβέστη.

Επίσης πάλι στου Φωλιαδή καφενείο τώρα φούρνος Βουγλάνη τοιχογραφία με 2 πελώρια άλογα, ο θάνατος του Πατρόκλου. Πολύ πετυχημένη σύνθεση κατά την μαρτυρία του Γ. Καψαλού. Επίσης είχε ζωγραφίσει το κάστρο και έξω απ' τη πύλη ο Δούρειος ίππος. Απαλά χρώματα είχε χρησιμοποιήσει εδώ. Ακόμη είχε ζωγραφίσει κασέλες, λάμπες και διάφορα άλλα αντικείμενα με το πιο μικρό τίμημα για ένα πιάτο φαγητά.
Ο Θεόφιλος μας έδωσε ένα καινούργιο μάτι, έπλυνε την όραση μας όπως καθαρίζει ο ουρανός και τα σπίτια και τα κόκκινο χώμα και τα φυλλαράκια των δέντρων ύστερα απ' τα απόβροχο κάτι από αυτό τον παλμό της δροσιάς.

Διακοσμητική γλάστρα και λαγός 1928. Τοιχογραφία Γ. Αντίκα.

Η αμάθεια του πολλές φορές είναι αυτή που δίνει στα έργα του τόση γοητεία. Όμως είναι αυτό τόσο σπάνιο που πριν δεν είχε γίνει για την ελληνική φύση - μια στιγμή χρώματος και αέρα, σταματημένη εκεί μ' όλη την εσωτερική ζωντάνια της, και την ακτινοβολία της κίνησης της σαν μια ανθρώπινη ανάσα πού έμεινε σ' ένα γέρικο δέντρο σ' ένα κρυμμένο ανθό ή στο χορό μιας φορεσιάς, αυτά τα πράγματα τ' αναζητούσαμε πολύ, γιατί μας έλειψαν, αυτή τη χαρά μας έδωσε ο Θεόφιλος.
Η συνάντηση του με τον Τεριάντ καθώς και η παρέα που έκανε με τον πατέρα του ειρήνεψε τα τελευταία χρόνια του περιπλανώμενου ζωγράφου. Η συνάντηση με το γιο θα του δώσει μια ταραχή, και κάποιο τρακ, μα και τα φτερά πού έχουν τόση ανάγκη οι καλλιτέχνες. Κάποιος τον έπαιρνε γι' αυτό πού ήταν. Την εποχή που δούλευε τα έργα του Τεριάντ ο Θεόφιλος ήταν το 1934 από μια αδιαθεσία τον βρήκαν επάνω στην κουρελού πού συνήθιζε να κοιμάται νεκρό. Είχε ξεψυχήσει ξημερώματα του Ευαγγελισμού. Τον έθαψε η δημαρχία στο νεκροταφείο του Αγ. Παντελεήμονα. Ο τάφος του δεν υπάρχει πια.
Αυτή είναι η ιστορία του Θεόφιλου, όμοια με την ιστορία κάθε ανθρώπου που τυχαίνει να είναι καλλιτέχνης, σε μια κοινωνία πού δεν μπορεί να τον καταλάβει. Μα η άλλη η αληθινή του ιστορία ο θρύλος του, η ιστορία του πάθους του για τη ζωγραφική, ο ενθουσιασμός του και τα ιδανικά του γράφτηκαν για πάντα στους τοίχους της Μυτιλήνης και του Βόλου πάνω σε μπαμπακερά πανιά σε σανίδια τενεκέδες κασέλες σ' ότι του χάρισε ο Θεός.
Έζησε στον δικό του κόσμο τον κόσμο των ονειροπολήσεων, είδε τον κόσμο με τα αθώα του γαλανά μάτια αγνά και πλημμύρισε με τα δροσερά του χρώματα τους τοίχους των σπιτιών. Παραθέτοντας χρώμα δίπλα σε χρώμα χτίζει τα μουσικό φως - συγχρόνως ζωγραφικό, ελληνικό και σίγουρα δικό του - πού ξεχειλίζει και σήμερα ακόμη απ' τους τοίχους, τους ζωγραφισμένους από αυτόν.

Ελληνικός ο Θεόφιλος πέρα για πέρα λαϊκός και λιγοδίαιτος μαστορεύει τα έργα του με τίμια και ταπεινά μέσα. Με λιγοστά χρώματα σου δίνει την εντύπωση ενός μεγάλου πλούτου.
Χρησιμοποιούσε βαρελίσια χρώματα που τ' αγόραζε από τα χρωματοπωλεία, σαν βάση συνδετική έβαζε γάλα συκιάς, επίσης χρησιμοποιούσε και χρώματα που τα έπαιρνε απ' τη φύση. Πράγματι η ζωή χρωματισμένη με χρώματα ανεξίτηλα για όλες τις αισθήσεις αξίζει να τη χαρείς.
Είχε γεννηθεί με τα χαρίσματα ενός μεγάλου ζωγράφοι Αρμονία χρωμάτων, πλαστική φαντασία σχέδιο περιληπτικό κι εκφραστικό, πινελιά πούπάλλεται από ζωή. Ότι κάνει πολύτιμα τα έργα του είναι το κατόρθωμά του να δίνει όχι τα φαινόμενα της πραγματικότητας της φωτογραφίας μα την αίσθηση και την ουσία με πολύ λυρισμό, αίσθηση ρυθμού και αλήθειας που τον ανεβάζουν δίπλα στους δημιουργούς μιας ουσιαστικής και απέριττης ζωγραφική σε παγκόσμια κλίμακα. Βλέποντας ένα έργο του Θεόφιλο δεν έχουμε την εντύπωση πώς βλέπουμε ένα τοπίο από μακριά. Νοιώθουμε ότι το ζούμε, πώς το διασχίζουμε. Η δροσιά των δέντρων τα νερά μας τριγυρίζουν. Μόνο Μπονάρ και ο Θεόφιλος, κατάφερναν να μας δώσουν αυτή την αίσθηση. Τα γαλάζια εκστατικά μάτια του Θεόφιλου παιδικά μέχρι τα γεράματα δίνουν ένα κόσμο πού σφύζει από λεβεντιά και δροσιά. Είναι η ταυτότητα της ελληνική φυλής.
Το πιο πολυτιμότερο πράγμα που είχε ήταν η μικρή κασέλα που έβαζε τα σύνεργα της δουλειάς του και τα βιβλία του. Ένα ξύλινο μπαουλάκι ζωγραφισμένο ολόκληρο με το χέρι του. Διατηρείται όπως βρέθηκε δίπλα στο ζωγράφο νεκρό την παραμονή του Ευαγγελισμού 1934 Όταν τ' ανοίξεις τα σημάδια της ζωής ενός σωστό ολοκληρωμένου ανθρώπου αποκαλύπτονται συγκλονιστικά. Νοιώθεις έντονη την παρουσία μιας ζωής πού τίποτα δεν πήγε χαμένο.

Αυτό είναι το μυστήριο της ζωγραφικής. Δύο τρία νερωμένα χρώματα πάνω σ' ένα πανί έχουν την δύναμη να δικαιώσουν στον αιώνα με τη μορφή τους ή με το θρύλο τους αδικημένες αθώες ψυχές παραγνωρισμένες μεγάλες αγάπες και τον λίθον όν απεδοκίμασαν οικοδομούντες να τον θέτουν εις κεφαλήν γωνίας.

* Το κείμενο προέρχεται από το 4-5ο Τεύχος της "Γέρας" 1980.

Friday, 29 April 2011

Καλντερίμια - Ντουσεμέδες


Δρόμος προς το Τασλίκ
(Φωτ.αρχείο Στρατής Καραγιασώτης)


Σπίτι Μίλτου Κουντουρά
(Φωτ.αρχείο Στρατής Καραγιασώτης)


(Φωτ.αρχείο Στρατής Καραγιασώτης)


Ο παράλληλος ανεβαίνοντας του σημερινού δρόμου
(Φωτ.αρχείο Στρατής Ζάνταλης)

Στο δρόμο του Ταρτιού σήμερα, στη θέση Σαμιώτες, κοντά στη βρύση "Μπγάτσα".
Λιθόστρωτο δαπάνης και προσωπικής εργασίας κατοίκων της Κοινότητας Σκοπέλου.


Το θαυμάσιο ακόμη λιθόστρωτο στον αύλειο χώρο της εκκλησίας του Άη Γιώργη

Sunday, 24 April 2011

Μίλτος Κουντουράς και δημοτικισμός



Ο Μίλτος Κουντουράς είναι γνωστός, στους περισσότερους, ως σημαντικός παιδαγωγός. Κάποιοι γνωρίζουν και το συγγραφικό του έργο, όπως κι ότι έγραψε ποιήματα. Όμως δεν γνωρίζουν οι περισσότεροι κάποια στοιχεία πέραν των παραπάνω.
Όλα του τα γραπτά, από τα πρωτόλεια ως τα τελευταία σημειώματά του, είναι γραμμένα στη δημοτική γλώσσα. Ως συνιδρυτής της “Φοιτητικής Συντροφιάς” συμβάλλει στη δημοτικιστική κίνηση των Λέσβιων φοιτητών και στη ανάλογη κίνησή της στη Λέσβο. Στη Χίο όπου πρωτοδίδαξε γράφει “το ψήφισμα” του εκπαιδευτικού συνεδρίου και σημειώνει ότι πρέπει να έχουμε: “α) στη γραμματική ομοιομορφία των τύπων της δημοτικής, β) στην απλοποίηση της ορθογραφίας (κατάληξη, υποταχτική, τονισμός, διπλά σύμφωνα κτλ.).
Για τον λόγο, γραπτό και προφορικό, έχει συντάξει πολλά κείμενα μικρά ή μεγάλα. Όλα με τεκμηρίωση, επιστημονική προσέγγιση και εμβάθυνση. Δεν ήταν γενικά δημοτικιστής ή κακόβουλα “μαλλιαρός”. Πίστευε ότι το παιδί με τη δημοτική θα σκεφτεί, θα λειτουργήσει πιο ελεύθερα κι αληθινά.
Τον Απρίλιο και τον Μάιο του 1933, ενώ έχει απολυθεί από το “Εκπαιδευτικό Γνωμοδοτικό Συμβούλιο”, δημοσιεύει στο περιοδικό Ιδέα το άρθρο του “Η θέση του δημοτικισμού στη σημερινή εκπαίδευση”. Το ίδιο εκδίδεται ως ανάτυπο από τον εκδοτικό οίκο Μ. Ι. Σαλιβέρου.
Το βιβλίο χωρίζεται σε πέντε μέρη. α) Η θέση του προβλήματος, β) Δημοτικισμός και σχολείο εργασίας, γ) Να μείνει ή να βγει η καθαρεύουσα;, δ) Η ενέργεια της πολιτείας και ε) Τι πρέπει ακόμα. Όπως και στα άρθρα “Κλείστε τα Σχολειά” έτσι κι εδώ κάνει αναφορά και εμπλέκει όλους όσους έχουν σχέση με την εκπαίδευση και το παιδί. Την Πολιτεία, τους δασκάλους αλλά συμπληρώνει πως η υποστήριξη της δημοτικής είναι χρέος όλων μας.
Κλείνει το γραπτό του αυτό με την προτροπή και την προσδοκία ότι κάτι χρειάζεται να γίνει: “Κάτι που να συγκεντρώσει γύρω του τους εκπαιδευτικούς και όλους εκείνους που πονούν για τη σημερινή κατάσταση και θέλουνε να εργαστούν για μια καλύτερη εκπαιδευτική και πνευματική ζωή του τόπου μας”.

Μίλτος Κουντουράς

Tuesday, 19 April 2011

Το έθιμο του στύλου


Φωτ Αρχείο Γ.Γκάγκαλη
Από το βιβλίο "Ο Πολιχνίτος του 20ου αιώνα, Κυριάκος Κουκούλας, Τάσος Μακρής, 2010

Αναφέρεται σχετικά:
Ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος άρχισε το 1914. Η Ελλάδα πήγε με τους Αγγλογάλλους κι έτσι ο στόλος βρέθηκε αραγμένος στον κόλπο της Γέρας. Η Τουρκία πήγε με τους Γερμανούς. Οι νεότουρκοι έκαναν το "πρώτο διωγμό" και ο Δημήτρης Μολυβιάτης βρέθηκε στη Γέρα με τη "κουρίτα" του προσπαθώντας να βγάλει το ψωμί του με τα παιχνίδια των Εγγλέζων, που για να περάσουν την ώρα τους, προσπαθούσαν να πιάσουν τη σημαία στην άκρη του κανονιού. Το κανόνι αλειμμένο με γράσο τους έστελνε στη θάλασσα, για να τους μαζέψει η κουρίτα. Ο Δημήτρης Μολυβιάτης στο "δεύτερο διωγμό" εγκαταστάθηκε στη σκάλα Πολυχνίτου

Ορχιδέες


Ophys cinereophila H.F.Paulus & C.Gack
(Όφρυς η τεφρά)
Τάρτι


Ophrys holoserica s.l. (N.L.BURMANN), W. GREUTER)
(Όφυς συνήθης η μελισσόμορφη)
Τάρτι (με πολλές ομοιότητες)


Ophrys ferrum-equinum DESFONTAINES
(Όφρυς η πεταλοφόρος)
Τάρτι

Thursday, 14 April 2011

Μίλτος Κουντουράς


Σκόπελος, 1907, σπίτι, Μ.Κουντουράς, μητέρα, αδερφός Παναγιώτης

O Άρρωστος - Μίλτος Κουντουράς


Ο Μίλτος Κουντουράς (Σκόπελος 1889- Αθήνα1940) είναι γνωστός ως ένας κορυφαίος παιδαγωγός, που το πρωτοποριακό του έργο γίνεται περισσότερο γνωστό όσο κυλά ο χρόνος. Όμως ο Κουντουράς πριν γίνει παιδαγωγός ήταν ποιητής. Γράφει και δημοσιεύει ποίηση απ’ τα νεανικά του χρόνια.

Ο νεανικός του προσανατολισμός ήταν η Τέχνη κι η Ποίηση. «Είχε καταπλεύσει από την πατρίδα του, τη Γέρα της Μυτιλήνης, με τη γνωστή παρεξήγηση πως στη Φιλοσοφική Σχολή θα μπορούσε να καλλιεργήσει το λογοτεχνικό του ταλέντο, που είχε φανερωθεί πρώιμα», γράφει ο συμφοιτητής του, και έπειτα καθηγητής Πανεπιστημίου, Χ. Θεοδωρίδης.

Γράφει επίσης και θεατρικά έργα. Φοιτητής ακόμα, ανεβάζει στις 27 Ιανουαρίου του 1913, στο χωριό του τον Σκόπελο, την αρχαία τραγωδία Οιδίπους τύραννος σε δική του μετάφραση και σκηνικά. Στα χρόνια των σπουδών του εντάσσεται στον φιλολογικό κύκλο του περιοδικού Νουμάς. Στα φιλολογικά Σαββατόβραδα του περιοδικού διαβάζει τα θεατρικά του έργα Ο Άρρωστος και Το Μπαλσαμωμένο Αγόρι. Τα οποία εκδόθηκαν. Έγραψε επίσης άλλα δύο έργα, τα οποία παραμένουν αδημοσίευτα. Είναι « Το γραφτό» και ο « Σταύρος Τραντάλης».

Ο Άρρωστος τυπώθηκε τους δύο τελευταίους μήνες του 1910 και κυκλοφόρησε στις αρχές του 1911. Ο ίδιος το προσδιορίζει ως « ονειρόδραμα σε μία πράξη». Στην έκδοση σημειώνεται ως τόπος συγγραφής: Σκόπελος[Μυτιλήνης], 12-20 Ιουλίου 1909. Ο Γιώργος Βαλέτας της δίνει τον χαρακτηρισμό «έκδοση πολυτελής». Έχει σελίδωση στο πλάι και φέρει την αφιέρωση: του αδελφού μου / του Γιάννη / του γιατρού / τ’ αφιερώνω / Μίλτος.

Το δράμα έχει επιδράσεις Ίψεν και Φρόιντ. Ο πρωταγωνιστής μέσα στο όνειρό του αφηγείται τολμηρές φρικαλέες σκηνές, ενώ έχει επιστρέψει από το θέατρο όπου παρακολούθησε τους «Βρυκόλακες» του Ίψεν. Όταν ξυπνά επηρεασμένος από το όνειρό του αυτοκτονεί.

Μπορεί αυτά τα έργα του Κουντουρά να ήταν νεανικά και πρωτόλεια, αλλά υπάρχει η εκτίμηση πως αν δε αφιερωνόταν στην Παιδαγωγική θα είχε σημαντική παρουσία στη θεατρική γραμματολογία. (Αρειστίδης Καλάργαλης)

Wednesday, 13 April 2011

Ο λαϊκός ποιητής Δημήτρης Πέτρου


Του Αριστείδη Καλάργαλη
Ο Δημήτρης Πέτρου γεννήθηκε στον Σκόπελο. Δεν έχουμε στοιχεία για τον χρόνο γέννησης και θανάτου του. Μέχρι σήμερα θεωρείτο ότι γεννήθηκε γύρω στο 1860, από στοιχεία που αναφέρει στα ποιήματά του. Όμως ο ιστορικός Φ. Ηλιού τον καταγράφει ως φιλόμουσο συνδρομητή βιβλίου το 1868, οπότε πρέπει να γεννήθηκε γύρω στο 1840.
Πρώτος για τον ποιητή έγραψε ο Θείελπις Λευκίας στο περιοδικό Τα Νιάτα (15 Νοεμ. 1919). Δυστυχώς χωρίς κάποια βιογραφικά στοιχεία. Το επάγγελμά του ήταν ράφτης. Ο ίδιος αυτοπαρουσιάζεται ως αγράμματος και αυτοδίδακτος ποιητής στα ποιήματα που δημοσίευσε στο περιοδικό Σαπφώ. Δημοσίευσε τα ποιήματα: «Ένα δάκρυ επί του μνήματος του φίλου μου Χαράλαμπου Αξιώτη» Μάρτ. 1881, «Η Άνοιξις», Ιούλ. 1881 και «Πόλεμος», Αυγ. 1881.
Ο Πέτρου εξέδωσε την ποιητική συλλογή Λεσβιάς ήτοι Ιστορικόν Εγκώμιον της Νήσου Λέσβου, το 1878. Είναι από τα πρώτα βιβλία που τυπώθηκαν στη Λέσβο, λαμβάνοντας υπόψη ότι το πρώτο βιβλίο τυπώθηκε στο νησί μας το 1869. Τη δαπάνη της έκδοσης είχε ο Μολυβιάτης Μιχαήλ Δ. Σέρεσλης. Πολλοί Γεραγώτες και Λέσβιοι προεγγράφτηκαν συνδρομητές στη συλλογή, εκτιμώντας την προσπάθεια του συντοπίτη μας ποιητή.
Η Λεσβιάς αποτελείτε από εφτά μέρη. Έχει υμνητικό ύφος για την αρχαιότητα, τη Λέσβο, τους δημιουργούς της και τον πολιτισμό. Τα ποιήματά του είναι δωδεκασύλλαβα ομοιοκατάληκτα τετράστιχα. Αν και λέει ότι «Ως αγράμματος δακρύω» και ότι είναι «Ξένος εντελώς παιδείας» τα σημεία αναφοράς των ποιημάτων του προέρχονται από βιβλία της εποχής. Ίσως να εννοεί πως είχε ελάχιστες γραμματικές γνώσεις, ανάγνωσης και γραφής. Στους στίχους του συναντάμε όλους τους σημαντικούς ανθρώπους της Λέσβου. Για αυτούς συμπεραίνει ότι είχαν καλή σχέση με την παιδεία:

ούτε εκ φύσεως εδιδάχθει
τοσούτον πλήθος σοφών ανδρών.
Είχον οι Λέσβιοι την παιδείαν
καθήκον μέγα και ιερόν.

Για τη Λέσβο δείχνει την αγάπη του, την αποκαλεί μητέρα και γράφει για αυτήν το υμνητικό ποίημα…..

Χαίρε, μήτερ σεβασμία,
ό,τι και αν σε ονομάζω
δεν αισχύνομαι διόλου
και με θάρρος σ’ εκθειάζω.

Κάτω από το όνομά του σημειώνει το χωριό καταγωγής του: Του εκ Σκοπέλου της Γέρας. Τη Γέρα, ως Ιερά, τη μνημονεύει και σε στίχους του:

Εις της Ιεράς την θέσιν
αν συμπέσει να βαδίσω
ούτε ίχνος καν ευρίσκω
δάκρυα πικρά να χύσω

Ο Γ. Βαλέτας αναφέρει ότι εκτύπωσε και την ποιητική συλλογή Η κόρη του Βοσπόρου, το 1892 στην Κωνσταντινούπολη. Αυτή είναι αφιερωμένη «Τω ευγενεστάτω και αξιοτίμω κυρίω κυρίω Πάνω Μ. Κουρτζή, τεκμήριον ευγνωμοσύνης και βαθυτάτης υπολήψεως ανατίθημι ο ποιήσας». Πρόκειται για μια μικρή συλλογή που περιέχει επτά λυρικά ποιήματα. Τα εξής: Λεσβία έμπνευσις ή το όνειρό μου. Η άχορδος κιθάρα. Η κόρη του Βοσπόρου. Η ξενιτιά. Ο κόσμος τι δεν έχεις; Η άνοιξις. Ο ουρανός. Γνωμικόν. Αυτά τα ποιήματα είναι γραμμένα στην δημοτική, εκτός του τελευταίου που είναι στην καθαρεύουσα.
Άξιο σημείο αναφοράς στις εκδόσεις του συντοπίτη μας ποιητή είναι η ευγενική χορηγία, μη Γεραγωτών χορηγών, για την έκδοση των δύο συλλογών του.

Sunday, 10 April 2011

Η Βρυσομάννα του Σκοπέλου


(Φωτογραφία Πάνος Καλάργαλης)

Στο πανέμορφο χωριό της Γέρας, κάτω από τον ίσκιο των δύο θεόρατων πλατάνων κατεβάζει το νερό από αστείρευτες πηγές, εδώ και χρόνια. Φτιάχτηκε μέσα στην Τουρκοκρατία. Είχαν έτοιμα όλα τα κομμάτια της και την μετέφεραν εδώ όπου γρήγορα την συναρμολογήσανε. Το μάρμαρο της είναι ανοιχτόχρωμο γκρίζο. Δεν έχει σχέση με το βαθυγάλαζο ντόπιο που φιλοξενεί το χωριό στα σπλάγχνα του. Του Τασλικιού. Η δεξαμενή της μεγάλη, φιλοξενούσε επάνω της την τουλούμπα για τις πυρκαγιές της εποχής. Τα “γιαγκίνια”. Τώρα στρώνεται με τραπεζάκια των γύρω καφενέδων. Το νερό, άφθονο, έτρεχε από έξι κρονούς. Τώρα λειτουργούν δύο. Ο διάκοσμος της είναι δύο λυγερά κυπαρίσσια και ένα ανθοδοχείο στους πεσσούς της. Επίσης τέσσερεις ροζέτες. Και ο απαραίτητος σταυρός μέσα στο κεφαλοχώρι με τους πολλούς Τούρκους. Έχει και την κτητορική επιγραφή:

1843 ΠΛΙ Α
Η ΠΑΡΟΥΣΑ ΠΗΓΗ ΚΑ-
ΤΑΣΚΕΥΑΣΘΕΙΣΑ ΔΙ-
Α ΔΑΠΑΝΗΣ ΤΗΣ ΕΝ
ΣΚΟΠΕΛΟΥ ΚΟΙΝΟΤΗΤΟΣ

Ο Παπαλουκάς και ο Στρατής Αξιώτης και πολλοί άλλοι καλλιτέχνες μαγεύτηκαν απ' αυτό το σύνολο της ομορφιάς και αποτέλεσε αναπόσπαστο κομμάτι στους πίνακες τους κατά καιρούς.
(Από το βιβλίο του Μάκη Αξιώτη “Βρύσες στη Λέσβο” Μυτιλήνη, 1994)

Αριστείδης Καλάργαλης - Ανθολόγιο Χρονογραφημάτων - Δημοκράτης 1928-1932


Εκδόσεις Εντελέχεια, Μυτιλήνη, 2010
Τα χρονογραφήματα που ανθολογούνται είναι αντιπροσωπευτικά της εποχής τους. Καθημερινότητα, προβληματισμοί, εντυπώσεις, σκέψεις απλές ή φιλοσοφικές τροφοδοτούσαν τη θεματολογία τους. Πολλά είναι μικρά λογοτεχνικά κομμάτια. Αν και οι χρονογράφοι είναι πολλοί, εντοπίζουμε κάποιες ομοιότητες. Υπάρχουν τα βασικά χαρακτηριστικά του εύθυμου λόγου και της σοβαρής σκέψης σε εναλλαγή. Στο γράψιμό τους επικρατεί μια ομιλούμενη καθημερινή δημοτική και η καθαρεύουσα των εφημερίδων, που με τη γραφή της σατιρίζει πρόσωπα, γεγονότα και καταστάσεις. Χωρίς να παύει ο καθένας να διατηρεί το προσωπικό του ύφος, λόγω σπουδών, ηλικίας, επαγγέλματος ή πολιτικής θέσεις, όλοι διακρίνονται για το χιούμορ τους. Αν και είναι από έναν χρόνο και κόσμο αρκετά παλιό, έκπληκτοι εντοπίζουμε τα έντονα διαχρονικά στοιχεία, και την αντοχή στο πέρασμα των δεκαετιών, που πλησιάζουν τον αιώνα. “Λές και γράφτηκε σήμερα”. Θα πούμε για πολλά αν όχι για το σύνολό τους. Η μόδα, το σχολείο, οι αλλαγές και οι παραξενιές του καιρού, η πολιτική κι οι εκλογές, τα δημόσια έργα, οι φόροι και οι αυξήσεις τιμών, το περιβάλλον, ο έρωτας, η καπατσοσύνη και το βόλεμα, προβλήματα και σκηνές της Μυτιλήνης παρουσιάζονται και αποτυπώνονται λογοτεχνικά, με ζωντανά και δύναμη για το σήμερα.
Τα αθησαύριστα αυτά γραπτά της εφημερίδας Δημοκράτης είναι μέρος του γραμματολογικού πλούτου της Λεσβιακής Άνοιξης.
(Σημείωμα από το βιβλίο του “Ανθολόγιο Χρονογραφημάτων-Δημοκράτης 1928-1932)

Αριστείδης Καλάργαλης



Ο Αριστείδης Καλάργαλης γεννήθηκε στον Σκόπελο Λέσβου το 1959. Σπούδασε σε Παιδαγωγικά, Τεχνολόγος Μηχανικός και επιμορφώθηκε στη Συμβουλευτική. Αρχικά δίδαξε στη Μέση, ενώ σήμερα διδάσκει στη δημοτική εκπαίδευση. Εργάστηκε στο δημόσιο και ιδιωτικό ραδιόφωνο ως δημοσιογράφος και δημιουργός εκπομπών, με αντικείμενο το βιβλίο και τη λογοτεχνία.
Αρθρογραφεί από το 1989 σε εφημερίδες και περιοδικά της Λέσβου, και κατά περιόδους της Αθήνας, όπου δημοσιεύει επιφυλλίδες κοινωνικού σχολιασμού, παρουσιάσεις βιβλίων και δοκίμια.
Τα τελευταία ερευνά το πνευματικό φαινόμενο της Λεσβιακής Άνοιξης, που αναπτύχθηκε τα χρόνια του Μεσοπολέμου.
(Σημείωμα από το βιβλίο του “Ανθολόγιο Χρονογραφημάτων-Δημοκράτης 1928-1932)

Saturday, 9 April 2011

Τάρτι


Έκδοση Πνευματικού Κέντρου Κοινότητας Σκοπέλου, 1997
Φωτ. Κυριάκος Συκάς

Τάρτι


Έκδοση Πνευματικού Κέντρου Κοινότητας Σκοπέλου, 1997
Φωτ. Κυριάκος Συκάς

Τάρτι


Έκδοση Πνευματικού Κέντρου Κοινότητας Σκοπέλου, 1997
Φωτ. Κυριάκος Συκάς

Σπύρος Παπαλουκάς "Καφενείο Μυτιλήνης"

Σκόπελος


Καρτ ποστάλ, έκδοση Βύρων Σουτζηδέλλης, 1984
Φωτογραφία: Δ. Χαρισιάδης

Friday, 8 April 2011

Άγιος Γεώργιος - Μίλτος Κουντουράς


Άγιος Γεώργιος - Μίλτος Κουντουράς
Έκδοση Πνευματικού Κέντρου Κοινότητας Σκοπέλου, 1997
Φωτ. Κυριάκος Συκάς

Wednesday, 6 April 2011

Σπύρος Παπαλουκάς "Καφενείο Μυτιλήνης"


Σπύρος Παπαλουκάς - Καφενείο Μυτιλήνης (Ιδιωτική Συλλογή)
Η "Πέρα Βρύση"

Cart Postal


Πέρα Βρύση
Έκδοση Πνευματικού Κέντρου Κοινότητας Σκοπέλου, 1997
Φωτ. Κυριάκος Συκάς

Tuesday, 5 April 2011

Η οθωμανική βρύση της κάτω αγοράς


Είναι η “Πέρα βρύση” η ωραιότερη στο νησί, γιατί έχει τελείως διαφορετικό “στύλ” από τις άλλες। Το τόξο της, φτιαγμένο από συμπαγή κομμάτια μάρμαρου, είναι οξύληκτο επάνω και φέρει μεσοφέγγαρο. Είναι το σκούρο μπλε μάρμαρο, με τα άσπρα νερά από το λατομείο του χωριού, το Τασλίκ. Από το ίδιο υλικό είναι και οι δύο αρράβδωτες κολώνες, τα πεζούλια και η γούρνα.


Τα δύο ωραιώτατα κιονόκρανα με φύλλο άκανθας και λογχοειδή (τύπος περγαμηνού) έχουν κατασκευαστεί από λευκό μάρμαρο. Το ίδιο υλικό χρησιμοποιήθηκε για το στηθαίο, όπου δύο ροζέτες, δύο αστέρια και το μισοφέγγαρο, μια σειρά από κρίνους και ένα άλλο φυτικό κόσμημα (στη βρύση) δημιουργούν ένα ωραιότατο σύνολο. Και η μικρή επιγραφή, η κτητορική, γραμμένη στα τούρκικα. Η βρύση φτιάχθηκε το 1908 από το μάρμαρο γλύπτη Νικόλα Αξιώτη, ο οποίος έφυγε μετά στην Αμερική. Αυτός είχε πατέρα τον Μιχάλη Αξιώτη, που σ'ενα τσαρντί κάτω από το τασλίκ, έφτιαχνε πέτρινα γουδιά. Ήταν πρώτος ξάδερφος με το ζωγράφο Γαβαλά. Στον Άη Γιώργη του Σκοπέλου, μπαίνοντας δεξιά, το πέτρινο εικονοστάση είναι δικό του έργο, ενώ η εικόνα (Αη Γιώργη) του Γαβαλά. Με τον πατέρα μου ήταν δεύτερα εξαδέλφια. Βλέπουμε λοιπόν την “κοινή φύτρα” σ'αυτό το χωριό, που έχει δώσει τόσους και τόσους άξιους θεράποντες της τέχνης.
(Από το βιβλίο του Μάκη Αξιώτη “Βρύσες στη Λέσβο” Μυτιλήνη, 1994)

Υ.Γ. την βρύση ο Μ.Αξιώτης την ονομάζει "Πέρα Βρύση", τελικώς όμως ως Πέρα Βρύση αποτελεί η πολύκρουνος βρύση της επάνω αγοράς, όπως αναφέρει το 1894 ο Γ.Αρχοντόπουλος "αυτόθι υπάρχει βρύση μαρμάρινη πολύκρουνος (πέρα λεγόμενη) μετ' αφθόνου ύδατος διαυγιούς, υπό μεγάλου πλάτανου σκιαζομενη". Η αναφερόμενη οθωμανική βρύση δεν είχε ακόμη κτισθεί.

Ιστορία του Σκοπέλου

1850 Σταυράκη Αναγνώστου – Η Λεσβιάς Ωδή

ΣΚΟΠΕΛΟΣ, Χωρίον, υπό Χριστιανών, και Τούρκων κατοικούμενων, και Ναόν έχον τον του Αγίου Γεωργίου, και οικίας περίπου τριακόσιας. Ωνομάσθη δέ, διά τό βραχώδες και απόκρυμνον ούτως ή, ίσως, δια τον παρά θάλασσαν κείμενον υψηλόν βράχον, κάτωθεν του χωρίου, ή, διά την αφ' υψηλού Σκοπιάν αυτής, Σκόπελος.

1863 Γεωργίου Αριστείδη – Τετραλογία Πανηγυρική

ΠΙΝΑΞ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΟΣ ΤΗΣ ΛΕΣΒΟΥ.

Α।Διαμέρισμα Μιτυλήνης περιλαμβάνον Κοινότητας 30।(απόσπασμα για τα χωριά της Γέρας)
α/α /κοινότητα / Χριστ।οικογένειαι / ψυχαί άρρεν/ Οθωμ। Οικ।/ψυχαί άρρεν/ Εκκλ।/ιερείς/Σχολεία

16 Σκόπελος/231/513/104/215/1-1/Δημ।Σχολείο
17 Μεσαγρός/182/390/73/142/1-1/ωσαύτω
18 Παπάδος/153/358/-/-/1-1/ωσαύτως
19 Παλαιόκηπος / 185/395/-/-/ 1-2/ωσαύτως
20 Πλακάδος / 70 /151/-/-/1-1/
21 Άγιος Ιωάννης/-/-/45/104/-
22 Σαπούνι >>
23 και Σαβατούτα >>

1906 - Γεώργιος Π. Πετρέλλης (εφ. Αμάλθεια, αρ. 8545, 6/19-11-1906)

Ο Σκόπελος: Η ονομασία πιθανώτατα ελήφθη εκ της και σήμερον εισέτι σωζόμενης σκοπέλου – είναι η πρωτεύουσα του Δήμου Γέρας, εις ην εδρεύει και ο μουδίρης (ανθυποδιοικητής) – κείται δε υψηλότερον των λοιπών χωρίων, κατέχων τα αμφοτέρων υψούμενα μέρη μικράς χαράδρας, ην ορμητικός διαρρέει χείμαρος. Τα δύο ταύτα μέρη εις τα οποία χωρίζεται από του χειμάρρου, ενούνται δια γεφυρών. Είναι κωμόπολις με 740 περίπου οικίας ων αι 1[;]0 οθωμανικαί. Θέσιν φυσικήν κατέχει ωραιοτάτην. Λεύκαι και πλάτανοι και κυπάρισσοι είναι διασπαρμένοι ατάκτως εντός της κωμοπόλεως.
Εις το μέσον ακριβώς αυτής παρά την δεξιάν όχθην του χειμάρρου, κείται η αγορά της πόλεως, ουχί ανάλογος προς το μέγεθος αυτής. Ολίγον υψηλότερον της αγοράς κείται η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου κτισθείσα τω 1892 επί ωραιοτάτου σχεδίου, με καλλιτεχνικωτάτας βυζαντινού ρυθμού αγιογραφίας, έργα του διασήμου ζωγράφου Ευστρατιάδου, καταστάσα ούτω μία των ωραιοτέρων της νήσου εκκλησιών. Άκρα καθαριότης, τάξις, απλότης, ευπρέπεια, καλαισθησία είναι τα καθιστώντα το μεγαλοπρεπές εκείνο κτίριον έτι ωραιότερον.
Κατά τα Ν.Α. της πόλεως ευρίσκεται πεντάτακτος αστική σχολή αρρένων μετά τριών διδασκάλων και 160 περίπου μαθητών και Παρθεναγωγείο μετά διδασκαλίσσης και 100 περίπου μαθητριών. Εις το ανατολικόν της κωμοπόλεως εις θέσιν Τασλίκ υπάρχουν κάλλιστα λατομεία μαρμάρου, εφ’ ων υπάρχει η σκοπιά, από της οποίας ο θεατής έχει εν πανοράμι ένα ευμεγέθη καταπράσινον λειμώνα, ανατολικώτερον μίαν ουράνιαν ταινίαν και τους άνωθεν αυτής αποτόμους υψούμενους βραχώδεις λόφους της Αμιθής.
Προς Ν.Δ. επί υψηλής και ευαέρου θέσεως, σκιαζομένης από πλατάνους και λεύκας και εις ην άφθονα και διαυγέστατα ρέουσιν ύδατα, υπάρχει μονήδριον της Αγίας Παρασκευής. Ολίγον μακρότερον τούτου εντός κοιλάδος υπάρχει έτερον μονήδριον του Αγίου Γρηγορίου, εντός του οποίου υπάρχει τάφος, εξ ου αναβρύει άφθονον και διαυγέστατον ύδωρ και όπισθεν του ιερού αρχαία υψίκομος πεύκη. Αι οικίαι του Σκοπέλου είναι πάσαι σχεδόν λιθόχτιστοι, μεταξύ δε τούτων διακρίνονται και τινά μεγαλοπρεπή και ωραία ιδιωτικά κτίρια. Διερχόμενος τας οδούς της κωμοπόλεως βλέπει τις κρεμασμένα καθ’ ορμαθούς κυδώνια και ρόδια, τα φρούτα των κατοίκων κατά τον χειμώνα. Εις το βόρειον τμήμα του Σκοπέλου κείται η οθωμανική συνοικία, διατηρούσα σχολάρχείον έξω της κωμοπόλεως, εκτισμένον χάριν και της εν Μεσαγρώ κατά το δυτικόν τμήμα κειμένης οθωμανικής συνοικίας.
Σημείωση: Το παρών κείμενο προέρχεται από την μεταπτυχιακή εργασία του Στρατή Αναγνώστου από την αποδελτίωση των τόμων της σμυναϊκής εφημερίδας «Αμάλθεια». Συγγραφέας του κειμένου είναι ο εκπαιδευτικός Γεώργιος Π. Πετρέλλης, ο οποίος γεννήθηκε στα Πάμφιλα και έζησε και εργάστηκε αρκετά χρόνια στον, Παπάδο στο εκεί Σχολαρχείο (ή ελληνικό σχολείο) ως φοιτητής και συγχρόνως ως καθηγητής των Φυσικών Επιστημών τουλάχιστον κατά τα έτη 1906-1909.
Τα κείμενα και οι πληροφορίες προέρχονται από τον Κ’ ΤΟΜΟ από τα «ΛΕΣΒΙΑΚΑ» το Δελτίο της Εταιρείας Λεσβιακών Μελετών (Μυτιλήνη 2004)

1909 Οικονόμου Σ. Τάξη – Συνοπτική Ιστορία και Τοπογραφία της Λέσβου

Σκόπελος. - Κείται επί ωραίας και γραφικής τοποθεσίας είς ώψος 130 μέτρων από της επιφανείας της θαλάσσης, χωριζομένη εις δύο εκ του εν τω μέσω αυτής διερχομένου χειμάρου. Απέχει του Περάματος περί τήν μίαν ώραν. Έχει οικογενείας περί τάς 760, έξ ών αί 130 οθωμανικαί μετά καταλλήλου τεμένους, και σχολείου έκ των αρίστων (Ρουστιέ) έν ώ φοιτώσι και οι του Μεσαγρού προκεχωρημένοι μαθηταί. Ναόν τελευταίως τω 1892 ανακαινισθέντα περικαλλή του Αγίου Γεωργίου, και σχολεία των αρένων και θηλέων, ώς και επιστήμονα ιατρόν. Αυτόθι εδρεύει ο ανθυποδιοικητής (Μουδίρης) της περιφέρειας Γέρας και οι λοιπαί Διοικητικαί Αρχαί. Εις το ανατολικόν της κωμοπόλεως άκρον εις θέσιν Τασλίκ καλουμένην, υπάρχουσι κάλλιστα λατομεία μαρμάρου, εφ' ών υπάρχει σκοπιά έξ ής δίκην πανοράματος παρουσιάζεται, ευθύς αμέσως τω θεατή, η καλλίδενδρος και ωραία της Γέρας πεδιάς, ο θαυμάσιος αυτής κόλπος και όλα τα κατέναντι μέρη της Αμαλλής.

Προϊόντα παράγει έλαιον και ικανά οπωρικά. Το αυτόθι ατμοκίνητον ελαιοτριβείον τυγχάνει εκ των αρίστων, ών το αρχαιότερον πάντων των λοιπών εν Γέρα. Άνωθεν του Σκοπέλου προς Καρυώνα επί ρωμαντικής τοποθεσίας κείται το μονήδριον της Αγίας Παρασκευής